Κυριακή, 5 Ιουνίου 2016

Διάβασαν όλο τον μηχανισμό των Αντικυθήρων


Ήταν λίγο πριν από το Πάσχα του 1900 όταν δύο πλοιάρια Συμιακών σφουγγαράδων κατέφυγαν στα Αντικύθηρα για να γλιτώσουν από μια θαλασσοταραχή που τους βρήκε μεσοπέλαγα. Μόλις ησύχασε ο καιρός, ένας από τους σφουγγαράδες, ο Ηλίας Σταδιάτης, βούτηξε με το σκάφανδρο για να εξερευνήσει τον βυθό.

Όταν ξεπέρασε τα 40 μέτρα βάθος πρέπει να είδε ένα αξέχαστο θέαμα:
ο πυθμένας ήταν σπαρμένος με μαρμάρινα αγάλματα, αγγεία και απομεινάρια ενός αρχαίου σκαριού. Πήρε το χέρι ενός χάλκινου αγάλματος και αναδύθηκε στην επιφάνεια. Χωρίς να το γνωρίζει, ο σφουγγαράς συνετέλεσε στη γέννηση μιας νέας επιστήμης στα νερά του Αιγαίου: την ενάλια αρχαιολογία.

Από το 1900 μέχρι και το 1903, μια χούφτα παράτολμων σπογγαλιέων (ένας εξ αυτών έχασε τη ζωή του, δύο έμειναν ανάπηροι) έβγαλε με τη συνδρομή του Πολεμικού Ναυτικού πολύτιμα ευρήματα που ζύγιζαν συνολικά δεκάδες τόνους. Ανάμεσα σε αυτά, ήταν και ο περίφημος μηχανισμός των Αντικυθήρων, το αρχαιότερο αντικείμενο με μεταλλικά γρανάζια που έχει βρεθεί ποτέ στον κόσμο, που μαρτυρά τις ιδιαιτέρως προχωρημένες τεχνολογικές και επιστημονικές κατακτήσεις των αρχαίων Ελλήνων την περίοδο του 1ου π.Χ. αιώνα.


Νέα ευρήματα

Στα τέλη Μαΐου του 2016, 116 χρόνια μετά, τα μέλη της καταδυτικής αποστολής με Ελληνες και ξένους αρχαιολόγους, υπό την εποπτεία και τη συνδιοργάνωση της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, ανέσυραν από το ίδιο σημείο ένα χάλκινο δόρυ και ένα επιτραπέζιο κεραμικό σκεύος. Το δόρυ ζυγίζει πάνω από έξι κιλά και έχει μήκος 2 μέτρα. Δεν ξέρουμε ακόμα εάν αποτελεί μέρος κάποιου γλυπτού ή αν ανήκε σε κάποιο μέλος του πληρώματος. Είναι από τα πρώτα σημαντικά ευρήματα της φετινής έρευνας που θα συνεχιστεί μέσα στον Ιούνιο.


Ανιχνευτής μετάλλων

Το σπουδαιότερο «όπλο» που έχουν φέτος στα χέρια τους οι αρχαιολόγοι - δύτες είναι ένας εξαιρετικά ευαίσθητος ανιχνευτής μετάλλων. Αναμένεται να φανεί ιδιαίτερα χρήσιμος καθώς ήδη από το 2013 και το 2014 τα μέλη της αποστολής έχουν χαρτογραφήσει πλήρως την περιοχή του ναυαγίου, τοποθετώντας «στόχους» που θέλουν να ψάξουν με περισσότερη προσοχή.


Τεράστια άγκυρα

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στα ευρήματα των περασμένων ετών συγκαταλέγεται μια πολύ μεγάλη άγκυρα που μας προϊδεάζει για το τεράστιο μέγεθος του πλοίου και αναμένεται να δώσει απαντήσεις σε πολλά ερωτήματα που εκκρεμούν. Το πλήθος των αντικειμένων και η διασπορά τους στον βυθό καλύπτουν μια τόσο μεγάλη ακτίνα, ώστε οι ειδικοί να μιλούν για δύο ναυαγισμένα πλοία και όχι ένα, μια θεωρία που δεν πρέπει να ευσταθεί.

Ανάλογα ερωτήματα εκκρεμούν και για τον μηχανισμό των Αντικυθήρων, από τον οποίο λείπει ένα τμήμα. Μοιάζει με τρελό όνειρο να πιστέψει κανείς ότι οι δύτες θα μπορέσουν να βρουν στην απεραντοσύνη του βυθού μεταλλικά τμήματα ορισμένων εκατοστών. Οι ελπίδες μας πολλαπλασιάζονται πάντως από το γεγονός ότι το 2017 η εταιρεία Hublot θα έχει έτοιμο ειδικό μηχάνημα - ρομπότ που θα μπορεί να καταδυθεί και θα εκτελεί και χρέη ενός ακόμα πιο δυνατού ανιχνευτή. Στο πλευρό της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων είναι το αμερικανικό Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο Woods Hole. Επιστημονικοί υπεύθυνοι της ανασκαφής είναι οι Θεοτόκης Θεοδούλου και Δημήτρης Κουρκουμέλης (ΕΕΑ) και Brendan Foley (WHOI). Το Ιδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, η ωρολογοποιία Hublot, o όμιλος ΟΤΕ και το Costa Navarino είναι ανάμεσα στους σημαντικότερους υποστηρικτές της προσπάθειας αυτής.


Αποκωδικοποιώντας τον μηχανισμό

Την ερχόμενη Πέμπτη 9 Ιουνίου, στις 7.30 μ.μ., σε ειδική εκδήλωση στην Ιστορική Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη (2ας Μεραρχίας και Ακτής Μουτσοπούλου, Πειραιάς), είναι η πρώτη φορά που θα έχουμε την ευκαιρία να μάθουμε τι ακριβώς λένε οι επιγραφές στο εσωτερικό του μηχανισμού, οι οποίες αποτελούν ένα είδος συνοδευτικού εγχειριδίου που σχετίζεται με τη λειτουργία του και με τις αστρονομικές γνώσεις που εμπεριέχει.

Ήδη από την ανακάλυψή του το 1902, μέσα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, οι επιγραφές ήταν αυτές που ανέδειξαν την αστρονομική χρήση του μηχανισμού: οι πρώτες λέξεις που διαβάστηκαν ήταν «Αφροδίτη» και «Ηλίου ακτίνα». Στην πρώτη δημοσίευση, λίγους μήνες μετά, είχαν αποκρυπτογραφηθεί περίπου 600 χαρακτήρες. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 είχαν διαβαστεί περίπου 923 χαρακτήρες, ενώ η πρώτη δημοσίευση υπερδιπλασίασε το πλήθος των χαρακτήρων, φέρνοντάς το στους 2.160. Η νέα και τελική πλέον ανάγνωση των σωζόμενων θραυσμάτων του μηχανισμού έχει εκτοξεύσει το πλήθος των επιγραφών στους 3.400 χαρακτήρες!

Αλλά το πλέον σημαντικό χαρακτηριστικό είναι η ποιότητα της ανάγνωσης: υπάρχουν πλέον ολόκληρες προτάσεις και πολλοί νέοι αριθμοί, οι οποίοι βοηθούν στην αποκωδικοποίηση των λειτουργιών του μηχανισμού. Ετσι, το διεθνές, αλλά πρώτο το ελληνικό, κοινό θα έχει την ευκαιρία να μάθει για το πλέον πρωτότυπο και παντελώς άγνωστο σύστημα πρόγνωσης εκλείψεων, για το πλήρες πλανητάριο που έδειχνε τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων, αλλά και για τα πλήρως αποκρυπτογραφημένα ημερολόγια που ίσως μας δώσουν νέα στοιχεία για τον τόπο κατασκευής και χρήσης του μοναδικού αυτού μηχανήματος.

Η πληρότητα της νέας αυτής ανάγνωσης αναδεικνύει πλέον με ακρίβεια τα τμήματα του μηχανισμού που δεν έχουν βρεθεί: «Μετά την ανάγνωση των επιγραφών οι δύτες ξέρουν ακριβώς τι να ψάξουν στη θάλασσα.

Ξέρουμε τι λείπει σε σχέση με αυτό που έχουμε ήδη στα χέρια μας», λέει ο ένας από τους ομιλητές της εκδήλωσης, ο Ευθύμιος Νικολαΐδης, ιστορικός των επιστημών, διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, και εκδότης του διεθνούς περιοδικού Almagest, στο οποίο θα δημοσιευτούν οι επιγραφές.

Μερικά από τα σπουδαιότερα νέα στοιχεία που έφεραν στο φως οι επιστήμονες αφορούν ένα εξειδικευμένο σύστημα πρόβλεψης εκλείψεων, καθώς και την κατάταξή τους σε κατηγορίες, ανάλογα με το μέγεθος, το χρώμα και την κατεύθυνσή τους (Ανατολή – Δύση – Βορράς – Νότος). Ταυτόχρονα αντλούμε πολλά συμπεράσματα για τους τόπους καταγραφής των αστρονομικών φαινομένων στην αρχαιότητα, μιας και τα ουράνια σώματα φαίνονται διαφορετικά, ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος απ’ όπου τα παρατηρεί κανείς. Το ημερολόγιο δίνει επίσης ενδείξεις για την πόλη όπου κατασκευάστηκε ο μηχανισμός ή επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί, καθώς κάθε πόλη-κράτος είχε τους δικούς της μήνες. Στην εκδήλωση θα απευθύνει χαιρετισμό ο πρόεδρος του Ιδρύματος, Πάνος Λασκαρίδης, ο Ευθύμιος Νικολαΐδης, εκδότης περιοδικού Almagest, και ο Ματιάς Μπιτέ, διευθυντής Ερευνας και Ανάπτυξης Hublot SA. Θα μιλήσουν οι Γιάννης Μπιτσάκης, φυσικός και ιστορικός των επιστημών και της τεχνολογίας, ο Αγαμέμνων Τσελίκας, φιλόλογος και παλαιογράφος, ο Αλεξάντερ Τζόουνς, καθηγητής αρχαίων επιστημών, ο Ξενοφών Μουσάς, καθηγητής φυσικής.


ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΠΟΥΡΝΑΡΑ


Εσωτερική άποψη του μηχανισμού. Οι ερευνητές ανακάλυψαν συνολικά 3.400 χαρακτήρες (γράμματα, σύμβολα κ.λπ.).

«Μιλάει» ουσιαστικά για πρώτη φορά. Διαλύει μύθους, επιβεβαιώνει υποθέσεις και αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του. Ο εντυπωσιακός και αινιγματικός Μηχανισμός των Αντικυθήρων, 115 χρόνια μετά την ανέλκυσή του από τον βυθό, επέτρεψε στους επιστήμονες να διαβάσουν το 99,9% του κειμένου που σώζεται στην επιφάνειά του - εκτιμάται περί το ένα τρίτο του συνολικού (κατ' άλλους το ένα δεύτερο) - δηλαδή γράμματα, αριθμοί και 3.400 χαρακτήρες (μέχρι το 2005 είχαν διαβαστεί 2.160).

Τμήματα με επιγραφές από την επιφάνεια του Μηχανισμού των Αντικυθήρων. Πλέον έχει αποκρυπτογραφηθεί το 99,9% των κειμένων τους

Και έτσι να διαπιστώσουν πως δεν διέθετε απλώς ένα αστρονομικό ημερολόγιο κι ένα πλήρες πλανητάριο, το οποίο έσπασε κατά τη διάρκεια του ναυαγίου κι εκτιμάται ότι βρίσκεται ακόμη στον βυθό, αλλά κι ένα πρωτότυπο και ανερμήνευτο έως σήμερα σύστημα πρόγνωσης των εκλείψεων. Μαζί κι ένα ημερολόγιο το οποίο ενδέχεται σε επόμενη φάση να δείξει τον δημιουργό του «αρχαίου μηχανικού σύμπαντος», που ακόμη και σήμερα αφήνει άφωνους τους επιστήμονες.

«Είναι η πρώτη φορά που καταφέραμε να βγάλουμε νόημα. Διαβάσαμε ολόκληρες προτάσεις που ώς τώρα δεν φαίνονταν, κι έτσι ξεκαθαρίσαμε το τοπίο, αν και χρειάστηκε κάποιες φορές να αναθεωρήσουμε τον εαυτό μας», λέει στο «Νσυν» ο φυσικός και ιστορικός των Επιστημών Γιάννης Μπιτσάκης για την δεκαετή διεθνή ερευνητική προσπάθεια, λίγο πριν από την παγκόσμια πρώτη παρουσίασή τους σήμερα το απόγευμα στο Ιδρυμα Λασκαρίδη.

Πρόγνωση Εκλείψεων. Τι μαθαίνουμε λοιπόν για τον Μηχανισμό; «Το σημαντικότερο είναι ότι ανακαλύψαμε ένα σύστημα πρόγνωσης των εκλείψεων στο πίσω μέρος του μηχανισμού. Εκεί υπάρχει μια μεγάλη σπείρα που μας δίνει την περιοδικότητά τους μαζί με μια φράση που το 2006 είχαμε διαβάσει ως εξής: "Από Νότου περί Ισπανίας δέκα" κι είχε προκαλέσει αίσθηση διότι ήταν η πρώτη αναφορά της λέξης Ισπανία. Τώρα όμως διαπιστώσαμε ότι γράφει: "Από Νότου περιίστανται δε και καταλήγουσι μικραί το χρώμα δε μέλαν". Περιγράφει τις εκλείψεις και τις κατηγοριοποιεί ανάλογα με το μέγεθος, το χρώμα και την κατεύθυνσή τους. Πρόκειται για ένα μοναδικό κείμενο, που δεν υπάρχει αντίστοιχό του» εξηγεί ο Γιάννης Μπιτσάκης. Ακόμη επισημαίνει ότι για την ανάγνωση των κειμένων του μηχανισμού - που δεν είναι απλώς ένα εγχειρίδιο χρήσης όπως πιστευόταν μέχρι σήμερα αλλά περιλαμβάνει κι ένα μεγάλο θεωρητικό κείμενο για την αστρονομία με ιδιαίτερη αξία καθώς είναι από τα ελάχιστα που μας έφτασαν κατευθείαν από την αρχαιότητα και όχι μέσω αντιγραφών - επιστρατεύτηκε συνδυασμός διαφορετικών μέσων (φωτογραφίες, ανάγλυφη απεικόνιση, τομογράφοι). Το υλικό κατόπιν έτυχε πολύ πιο εξελιγμένης επεξεργασίας σε σχέση με το 2005 που έγινε η προηγούμενη έρευνα.

Μυστικά αποκαλύπτει και μία από τις δύο εκτενέστερες σωζόμενες επιγραφές (διαβάστηκε από τον παλαιογράφο Αγαμέμνονα Τσελίκα) που βρίσκεται σε μία πλάκα στην μπροστινή πλευρά του μηχανισμού και ήταν η πιο δύσκολη για να διαβαστεί. Και αποδεικνύει ότι λειτουργούσε ως πλανητάριο που έδειχνε τις κινήσεις των πλανητών - του Ερμή, της Αφροδίτης, του Αρη, του Δία και του Κρόνου - καθώς είναι διαιρεμένη αντιστοίχως σε πέντε μέρη, αποδεικνύοντας πως ένα μέρος του μηχανισμού το οποίο προεξείχε (όπως δείχνουν και τα ίχνη πάνω στο κεντρικό γρανάζι) έχει παραμείνει στον βυθό.


Αστρονομικό αλμανάκ

Ανάμεσα στα στοιχεία που αποσαφηνίστηκαν σε σχέση με τη λειτουργία του μηχανισμού είναι η χρήση του και ως αστρονομικού ημερολογίου που συνδεόταν με τους τόπους καταγραφής των αστρονομικών φαινομένων. Ενα αστρονομικό αλμανάκ - ένα παράπηγμα όπως ήταν η ονομασία του στην αρχαιότητα, όρος που χρησιμοποιείται ακόμη διεθνώς στην αστρονομία - που ανασυντέθηκε πλήρως και ξεκαθαρίστηκε η χρήση του, χωρίς ωστόσο, όπως λένε οι επιστήμονες, να είναι και το πιο μυστηριώδες τμήμα του μηχανισμού.

Πολύτιμο όμως φαίνεται πως είναι και το ημερολόγιο που είναι χαραγμένο στη μεταλλική επιφάνεια, κι αυτό διότι όχι μόνο έδειχνε πότε διοργανώνονταν οι μεγάλες ανά τετραετία γιορτές, όπως τα Ολύμπια, τα Πύθια και τα Νέμεα, αλλά κι επειδή μπορεί να «δείξει» τον δημιουργό του μηχανισμού. «Γνωρίζουμε ότι είναι δωρικό ημερολόγιο και προσπαθούμε να το συνδέσουμε με την Κόρινθο ή τις αποικίες της, τη Ρόδο ή ακόμη και τις Συρακούσες για να εντοπίσουμε και τον δημιουργό του. Δεν αποκλείεται λοιπόν να αποδειχθεί μελλοντικά - δεδομένου ότι τέτοιου είδους κείμενα έφεραν υπογραφή - πως δημιουργός του μηχανισμού ήταν ο Ιππαρχος ή Ποσειδώνιος από τη Ρόδο ή ακόμη και κάποιος μαθητής του Αρχιμήδη». Οσο για τη χρήση του; Οι ερευνητές δεν αποκλείουν να πρόκειται για όργανο ενός αστρονόμου, μέσο επίδειξης πλούτου, όπως και το ενδεχόμενο να αξιοποιούνταν τα δεδομένα του από αστρολόγους για αστρολογικές προβλέψεις.


Φυσικά, οι φίλοι του Krasoblog τα γνωρίζανε ολα αυτά εδώ και 4 χρόνια: 

Ο πρώτος υπολογιστής του κόσμου ~ Μηχανισμός των Αντικυθήρων (Βίντεο)


0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου